Historia Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu

Gleboznawstwo leśne i Typologia leśna to dwa główne nurty badawcze i dydaktyczne, które wyróżniały Katedrę Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu. Siedliskoznawstwo leśne jest szczególną „dziedziną stykową”, wchodzącą zakresem swych zainteresowań na obszar różnych nauk, jak meteorologia i klimatologia, geologia, gleboznawstwo, ekologia, botanika, fitosocjologia, geografia i innych. Fakt ten znalazł swoje odzwierciedlenie w historii Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu, jedynej tego typu jednostki w kraju, wyspecjalizowanej w tym zakresie. Siedlisko jest najważniejszym czynnikiem produkcji leśnej. Podstawową jednostką w systemie klasyfikacji siedlisk leśnych jest typ siedliskowy lasu, obejmujący powierzchnie leśne o zbliżonych warunkach siedliskowych wynikających z żyzności i wilgotności gleb, podobieństwa cech klimatu oraz ukształtowania terenu i jego budowy geologicznej. Obszary należące do tego samego typu siedliskowego lasu wykazują podobne zdolności leśno-produkcyjne i przydatność dla hodowli lasu. Efektem prac siedliskowych jest, między innymi, sporządzenie dokumentacji siedliskowej wraz z mapami siedliskowymi oraz opracowanie – na potrzeby hodowli lasu oraz planowania urządzeniowego – propozycji potencjalnych składów gatunkowych drzewostanów pożądanych na poszczególnych siedliskach leśnych, z uwzględnieniem zarówno celów gospodarczych wynikających z możliwości produkcyjnych siedlisk leśnych, jak i wymagań ochrony przyrody. Trudno zatem wyobrazić sobie współczesną gospodarkę leśną bez wiedzy z zakresu siedliskoznawstwa.

Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu była najmłodszą jednostką organizacyjną w 100-letniej historii studiów leśnych w Poznaniu. Została powołana na Wydziale Leśnym 01 X 2012 r., a jej pierwszym kierownikiem został prof. dr hab. Jerzy Modrzyński. W strukturze jednostki znalazły się wówczas: Zakład Siedliskoznawstwa Leśnego (wchodzący wcześniej w skład Katedry Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa), którego kierownikiem został dr hab. inż. Paweł Rutkowski oraz Zakład Ekologicznych Podstaw Hodowli Lasu (wywodzący się z Katedry Hodowli Lasu), nad którym kierownictwo powierzono prof. dr. hab. Piotrowi Robakowskiemu. W 2018 r. Zakład Ekologicznych Podstaw Hodowli Lasu powrócił do Katedry Hodowli Lasu. W ten sposób Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu stała się spójną jednostką związaną z siedliskoznawstwem.

W historii Katedry wyróżniały się dwa nurty, obejmujące gleboznawstwo leśne, stanowiące podstawę naukową siedliskoznawstwa oraz typologię leśną, będącą wiedzą o praktycznym wykorzystaniu siedliskoznawstwa. Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu łączyła dorobek jednostek naukowych kojarzonych z powołaniem w 1919 roku Wydziału Rolniczo-Leśnego przy Uniwersytecie Poznańskim. Powstała wtedy Katedra Gleboznawstwa założona przez prof. zw. Feliksa K. Terlikowskiego (pełniącego funkcję kierownika w latach 1919-1939 i 1945-1951) oraz Katedra Geografii Leśnictwa i Ogólnej Hodowli Lasu, której twórcą był prof. Józef Rivoli. W dziejach Katedry Gleboznawstwa należy wymienić osobę prof. Mikołaja Kwinichidze, który kierował Katedrą w latach 1951-1960 i prof. dr. Brunona Reimana, pełniącego funkcję kierownika do 1970 roku.

Początki gleboznawstwa leśnego wiążą się nieodłącznie z osobą prof. dr. hab. Witolda Muchy, który był organizatorem i pierwszym kierownikiem Zakładu Gleboznawstwa Leśnego i Nawożenia Lasu, istniejącego od 1966 roku w ramach Katedry Gleboznawstwa na Wydziale Rolnym. W 1970 roku na Wydziale Leśnym powstaje Instytut Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa, w którym prof. W. Mucha obejmuje funkcję dyrektora, pełniąc jednocześnie funkcję kierownika Zespołu (od 1977 r. Zakładu) Gleboznawstwa Leśnego i Nawożenia Lasu, jednego z 4 zespołów naukowo-dydaktycznych wchodzących wówczas w skład Instytutu. Kolejna zmiana organizacyjna nastąpiła w 1981 roku. Po likwidacji instytutów powstaje Katedra Gleboznawstwa Leśnego i Nawożenia Lasu, której kierownikiem był także prof. dr hab. Witolda Mucha. Po jego śmierci (8 XII 1984 r.), funkcję kierownika Katedry przejął dr inż. Antoni Sienkiewicz (do 31 VIII 2006 r.). W 2006 r., po częściowej reorganizacji katedr Wydziału Leśnego, Katedra Gleboznawstwa Leśnego i Nawożenia Lasu została przemianowana na Zakład Siedliskoznawstwa Leśnego i włączona do Katedry Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa. Kierownikiem zakładu pozostał dr inż. A. Sienkiewicz. Od 01 X 2008 r. do 31 V 2011 r. stanowisko kierownika tego Zakładu pełnił dr inż. Stanisław Gałązka, a od 01 VI 2011 r. do 30 IX 2012 r. dr inż. Mirosław Nowiński. Po kolejnej reorganizacji Zakład Siedliskoznawstwa Leśnego wszedł w strukturę organizacyjną Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu, a kierowanie Zakładem, objął dr hab. inż. Paweł Rutkowski (od 01 X 2013 r.), od 2014 r. pełniący także funkcję kierownika Katedry do dnia 1 IX 2021 r.

Do osiągnięć w dziedzinie gleboznawstwa należy zaliczyć prace kartograficzne prowadzone już w latach dwudziestych XX w., gdy F. K. Terlikowski, M. Kwinichidze, L. Królikowski i P. Zacharzewski wyodrębnili w terenie, skartowali i opisali nowy typ gleb, nazwany przez autorów glebami „typu Krotoszyńskiego” (Terlikowski i in. 1930). Dla leśnictwa gleby te mają szczególne znaczenie poprzez związek ze słynnymi Dąbrowami Krotoszyńskim, opisanymi w monografii wydanej pod redakcją W. Danielewicza (2016). W monografii tej P. Rutkowski zamieścił rozdział opisujący szerzej gleby Płyty Krotoszyńskiej.

Nieodłącznym zakresem badań gleb leśnych było oznaczanie ich właściwości fizycznych i fizykochemicznych oraz zawartości biogenów decydujących o ich potencjale produkcyjnym. Wiązało się to z działalnością naukową dotyczącą między innymi rekultywacji i restytucji gleb siedlisk leśnych Górnośląskiego i Krakowskiego Okręgów Przemysłowych (W. Mucha, A. Sienkiewicz, M. Szymańska), opracowania metod kształtowania produktywności słabych i zdegradowanych siedlisk leśnych Puszczy Noteckiej (W. Mucha, A. Sienkiewicz, M. Szymańska, S. Gałązka), oceny oddziaływania hutnictwa aluminium na środowisko leśne na przykładzie Huty Aluminium w Koninie (W. Mucha, A. Sienkiewicz, S. Gałązka, I. Cichocka), badań nad genezą i właściwościami gleb górnoreglowych borów świerkowych w rezerwacie Pilsko (A. Sienkiewicz, S. Gałązka, M. Nowiński, I. Cichocka). Współpracując z Katedrą Hodowli Lasu określono przydatność wybranych gatunków drzewiastych oraz rodzajów nawożenia dla uproduktywnienia powierzchni leśnych w zasięgu emisji Zakładów Azotowych we Włocławku (A. Sienkiewicz, M. Szymańska, I. Cichocka). W kompleksowych badaniach wraz z Katedrami Techniki Leśnej, Hodowli Lasu, Fitopatologii Leśnej i Katedry Entomologii oznaczano właściwości gleb powierzchni leśnych, na których zastosowano różne metody zagospodarowania pozostałości zrębowych (S. Gałązka, M. Nowiński, A. Sienkiewicz). Po zatwierdzeniu Programu Zwiększania Lesistości Kraju prowadzono prace mające na celu ocenę zdolności produkcyjnych gleb porolnych przeznaczonych do zalesienia (S. Gałązka). Na szczególną uwagę zasługuje znaczący udział dr. inż. A. Sienkiewicza w opracowaniu III wydania Klasyfikacji gleb leśnych Polski (2000), a zwłaszcza typów gleb: mady rzeczne, mady morskie, gleby deluwialne, gleby kulturoziemne, industroziemne i urbanoziemne. Z kolei dr inż. M. Nowiński odkrył w Nadleśnictwie Kaczory, w okolicach Osieka nad Notecią nie opisane wcześniej na terenie Polski gleby pęczniejące (vertisole), wytworzone z iłów poznańskich. Dzięki temu odkryciu opisano tam następujące, nowe dla polskiego gleboznawstwa jednostki: typy gleb vertisole eutroficzne oraz vertisole dystroficzne, a także podtypy gleb płowych z cechami vertic oraz gleby brunatne z cechami vertic. Gleby te znalazły się w kolejnym V wydaniu Systematyki gleb Polski z 2011 r.

Gleboznawstwo leśne obejmujące genezę oraz właściwości gleb leśnych, będących najmniej zmiennym elementem siedliska leśnego, stało się podstawą siedliskoznawstwa leśnego, które wraz z zespołami roślinnymi oraz warunkami klimatycznymi określonego regionu, znalazło zastosowanie w leśnych pracach siedliskowych.

W ramach wkładu pracowników Uczelni w rozwój siedliskoznawstwa nie sposób nie cofnąć się do 1935 r., w którym prof. Kazimierz Suchecki wydał swój podręcznik zatytułowany: „Wykład nauki o siedlisku leśnym”. Wprawdzie w tym czasie prof. K. Suchecki był jeszcze pracownikiem Politechniki Lwowskiej, ale od 1945 r. pełnił już funkcję kierownika Katedry Szczegółowej Hodowli Lasu na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego, a następnie na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu. W latach 1945-1950 był również kierownikiem Katedry Ogólnej Hodowli Lasu, którą od 1950 r., aż do przejścia na emeryturę w 1971 r. kierował doc. Tadeusz Puchalski. Prof. K. Suchecki był także pierwszym kuratorem lasów doświadczalnych Uniwersytetu Poznańskiego. To z jego inicjatywy utworzono zarząd lasów doświadczalnych z siedzibą w Murowanej Goślinie, które do dziś stanowią cenny obiekt naukowo-dydaktyczny.

W procesie dydaktycznym kamieniem milowym w rozwoju siedliskoznawstwa stał się skrypt „Siedliskoznawstwo leśne” autorstwa Tadeusza Puchalskiego i Zbigniewa Prusinkiewicza, wydany w 1968 r. przez Dział Wydawnictw Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu. Siedem lat później (1975) ci sami autorzy wydali podręcznik pt.: „Ekologiczne podstawy siedliskoznawstwa leśnego”, stanowiący przez kilkadziesiąt lat inspirację zarówno w badaniach, jak również w zakresie kształcenia studentów Wydziału Leśnego.

Rok 1975, można także uznać za początek typologii leśnej, jako przedmiotu wykładanego w ramach studiów leśnych. Znaczącą rolę odegrał w tym zakresie dr inż. Jacek Zientarski, pierwszy nauczyciel typologii leśnej na Wydziale Leśnym, który początkowo wykładał ją w ramach przedmiotu „Ekologiczne podstawy hodowli lasu”, mając do dyspozycji 6 godzin dydaktycznych. W tym czasie dr inż. J. Zientarski był pracownikiem Instytutu Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa, Zakładu Ekologicznych Podstaw Hodowli Lasu, którym w latach 1970-1978 kierował prof. dr hab. Stanisław Szymański.

W 1981 r. prof. S. Szymański został powołany na kierownika Zakładu Techniki Hodowli Lasu wchodzącego w skład Katedry Hodowli Lasu, wyodrębnionej – podobnie jak wspomniana wcześniej Katedra Gleboznawstwa Leśnego i Nawożenia Lasu – z Instytutu Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa. W tym samym roku Profesor S. Szymański wydał trzytomowy skrypt „Ekologiczne podstawy hodowli lasu”, w którym część trzecia nosi tytuł: „Ogólny zarys typologii leśnej i przyrodniczej rejonizacji produkcji”. Tym samym od 1981 r. Typologia leśna zyskuje na znaczeniu w procesie dydaktycznym. Wprawdzie przez kolejne lata studenci zdają egzamin nadal z przedmiotu „Ekologiczne podstawy hodowli lasu”, ale w ramach tego przedmiotu część wykładów (15 h) i ćwiczeń (15 h + 6h ćwiczeń terenowych) przeznacza się już na zajęcia z Typologii leśnej. Status samodzielnego przedmiotu Typologia leśna uzyskuje w  2007 r. Do 2015 r. kierował nim nieprzerwanie dr inż. Jacek Zientarski, któremu od 1998 r. zaczyna asystować Paweł Rutkowski, początkowo jako doktorant w Katedrze Hodowli Lasu, od 2000 r. asystent w tej Katedrze, ostatecznie kierownik Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu. Prof. UPP dr hab. inż. P. Rutkowski przejmuje kierowanie przedmiotem w 2016 r., gdy dr J. Zientarski przechodzi na emeryturę. W 2017 r., w miejsce dr. J. Zientarskiego, Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu zatrudnia na stanowisku asystenta mgr Monikę Konatowską, którą z typologią leśną łączy realizowana praca doktorska, obroniona w 2018 r.

W 2018 r. pracownikami Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu zostają dr inż. Anna Ilek oraz dr inż. Krzysztof Turczański, włączając się w zajęcia dydaktyczne oraz pracę naukową związaną z gleboznawstwem.

W zakresie dydaktycznym pracownicy związani z Katedrą Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu prowadzili zajęcia z przedmiotów: Gleboznawstwo leśne z geologią, Rekultywacja gleb i siedlisk, Ochrona i rekultywacja gleb leśnych, Torfoznawstwo, Geografia gleb świata, Zalesienia gleb porolnych, Metale ciężkie w środowisku leśnym, Ekologiczne podstawy nawożenia gleb leśnych, Typologia leśna, Aktualne zagadnienia ekologii lasu, Leśnictwo proekologiczne, Natura 2000, Inwentaryzacje i ekspertyzy przyrodnicze, Ochrona abiotycznych elementów przyrody, co oddaje szeroki zakres ich specjalizacji i zainteresowań.

Od 2018 r. w działalności Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu dwa główne nurty – gleboznawstwo leśne i typologia leśna nadal są wyraźne w wymiarze dydaktycznym, natomiast pod względem naukowym granica ta się zaciera, bo gleboznawstwo leśne i typologia leśna spajają się w całość w to, co wyznaczało nazwę Katedry, to jest w siedliskoznawstwo i ekologię lasu. Wprawdzie spoiwem łączącym pracowników stały się badania nad retencjonowaniem wody w glebach wytworzonych z różnych utworów skalnych oraz rola ściółek leśnych w gospodarce wodnej, ale obejmują one także analizę leśnych zbiorowisk roślinnych, kondycję drzewostanów uzależnioną od warunków siedliskowych czy też wpływ czynników klimatycznych na funkcjonowanie drzew i drzewostanów. Całość dopełniały badania prowadzone we współpracy z innymi jednostkami, wyspecjalizowanymi w poszczególnych składowych tworzących ekosystem leśny. Znalazło to wyraz w jeszcze jednym nurcie, jakim był wkład pracowników Katedry w rozwój sieci Natura 2000 w Polsce, głównie w zakresie leśnych siedlisk przyrodniczych, choć nie tylko. Przykładem jest m.in. podręcznik „Natura 2000 w leśnictwie” opracowany pod redakcją P. Rutkowskiego (2009).

Z dniem 1 IX 2021 r. Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu została połączona z Katedrą Botaniki Leśnej w następstwie zmian zapoczątkowanych w 2019 r., jakimi było przekształcenie Wydziału Leśnego w Wydział Leśny i Technologii Drewna, zakończonych w 2021 r. reorganizacją jednostek w ramach nowo utworzonego Wydziału. Efektem reorganizacji było m.in. utworzenie Katedry Botaniki i Siedliskoznawstwa Leśnego, do której zostali wcieleni wszyscy pracownicy Katedry Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu. Kierowanie nowo utworzoną Katedrą powierzono prof. dr hab. inż. Dorocie Wrońskiej-Pilarek.

Opracował: prof. dr hab. inż. Paweł Rutkowski