Historia Katedry Botaniki Leśnej

Na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego istniały dwie naukowo-dydaktyczne jednostki botaniczne. Pierwszą z nich, powołaną w 1919 roku, była Katedra Botaniki Ogólnej i Fitopatologii, natomiast drugą – Zakład Botaniki Leśnej utworzony 1 X 1923 roku i przemianowany decyzją Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 23 I 1931 roku na Katedrę Botaniki Systematycznej i Botaniki Leśnej. W roku akademickim 1936/1937 jednostka ta uległa przekształceniu w Katedrę Ogrodnictwa, z innym profilem badawczym oraz dydaktycznym. W 1945 roku na Wydziale Rolniczo-Leśnym UP powołano Katedrę Botaniki Leśnej, włączoną w 1949 roku do struktury organizacyjnej samodzielnego już wówczas Wydziału Leśnego. W latach 1970/1971-1980/1981 funkcjonowała początkowo jako Zespół Naukowo-Dydaktyczny, a od 1977/1978 – jako Zakład Botaniki Leśnej w Instytucie Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa. Od okresie 2005-2012 działała pod zmienioną nazwą Zakładu Drzewoznawstwa i Fitosocjologii Leśnej
w Katedrze Przyrodniczych Podstaw Leśnictwa.

Kierownikiem pierwszego Zakładu Botaniki Leśnej, a później Katedry, był prof. dr hab. Konstanty Stecki, który funkcję tę sprawował do roku akademickiego 1935/1936, czyli do momentu objęcia kierownictwa Katedry Botaniki Ogólnej i Fitopatologii. W latach 1923-1928
w Zakładzie pracował dr hab. Witold Kulesza, późniejszy  docent i zastępca profesora oraz kierownik Katedry Biologii Lasu i Geografii Leśnictwa, a także profesor tytularny i kierownik Katedry Botaniki Ogólnej i Fitopatologii (1931-1935). W Katedrze Botaniki Leśnej
w okresie od 1945 roku do 31 VIII 1950 roku funkcję kuratora sprawował  prof. dr hab. Konstanty Stecki. W następnych latach  kierownikami Botaniki Leśnej w randze katedry, zakładu lub zespołu naukowo-dydaktycznego byli: dr Józef Goetz (1950-1951), dr Leon Mroczkiewicz, zastępca profesora (1951-1952),  doc. dr hab. Stanisław Kościelny (1952-1970), doc. dr Kazimierz Glanc (1970-1991), dr Władysław Danielewicz (1991-2002), prof. dr hab. Jerzy Zieliński (2002-2009), dr hab. Władysław Danielewicz (2009-2019). Obecnie Katedrą kieruje prof. dr hab. inż. Dorota Wrońska-Pilarek.

Główny nurt pracy naukowej w zakresie botaniki leśnej był obejmował szeroko ujętą problematykę morfologii, zmienności, rozmieszczenia i ekologii roślin leśnych. W okresie międzywojennym szczególnym zainteresowaniem cieszyły się  pod tym względem lasotwórcze gatunki drzew oraz rzadkie i zagrożone elementy polskiej dendroflory. Nowatorską wówczas w fitogeografii metodą punktową opracowano pierwsze w Polsce lub zweryfikowano wcześniejsze krajowe mapy zasięgów geograficznych m.in. jarzębów – szwedzkiego
i brekinii, brzozy czarnej, graba, buka czy różanecznika żółtego.

W licznych pracach opisywano nowo poznane elementy budowy morfologicznej i anatomicznej roślin z określeniem wartości diagnostycznej cech oraz możliwością ich zastosowania w taksonomii (np. wklęsłości kory wierzb, kora i korek brzozy czarnej, zróżnicowanie igieł cisa, specyfika szyszek modrzewia polskiego, anomalie rozwojowe korzeni drzew, zmienność owoców dębów itp.).

Dużo uwagi poświęcono inwentaryzacji oraz problematyce ochrony okazałych i sędziwych drzew w Wielkopolsce i na Pomorzu, co stanowiło wówczas cenny wkład w rozwijanie rodzącej się w kraju praktycznej ochrony przyrody. Zajmowano się też badaniem wyników introdukcji obcych gatunków drzew i krzewów oraz stanem znanych kolekcji dendrologicznych, m.in. w  Kórniku i Gołuchowie, a także licznych parków wiejskich i miejskich.

W Katedrze powstawały pionierskie w Polsce opracowania dotyczące tatrzańskich i pomorskich krajobrazów roślinnych oraz fitosocjologiczne studia nad roślinnością Tatr i kompleksu lasów bukowych znajdującego się przy granicy ich naturalnego zasięgu geograficznego w środkowej Wielkopolsce. Ważnym dokonaniem z poznawczego i praktycznego punktu widzenia było opublikowanie nielicznych wówczas w kraju wyników doświadczeń nad aklimatyzacją i właściwościami hodowlanymi daglezji zielonej oraz produkcyjnością jej drzewostanów.  

Jednym z najważniejszych osiągnięć w zakresie botaniki leśnej było opracowanie i ogłoszenie drukiem w 1930 roku,  pierwszej krajowej i jednej z nielicznych wówczas w świecie, monografii rodzaju Rubus L. obejmującego maliny i jeżyny. Zadania tego podjął się doc. Witold Kulesza z inicjatywy jednego z najbardziej znanych polskich botaników – prof. Władysława Szafera. Ten aspekt działalności naukowej zasługuje na specjalne wyróżnienie, albowiem w tamtym czasie batologia, czyli nauka o malinach i jeżynach, stawiała pierwsze kroki i stanowiła olbrzymie wyzwanie dla systematyków roślin. Należy wspomnieć, że wymieniony rodzaj, choć jest pospolicie reprezentowany w środowisku leśnym, należy do najtrudniejszych grup taksonomicznych polskiej flory, podobnie jak mniszek (Taraxacum) czy jastrzębiec (Hieracium). Powodem tego jest osobliwy sposób rozmnażania – apomiksja, czyli taki, w którym do powstania zarodka i wytworzenia nasion dochodzi bez zapłodnienia. Wiele taksonów, u których występuje, nie rozmnaża się nigdy na drodze seksualnej, jednak niektóre taksony rodzaju Rubus są apomiktami fakultatywnymi, tzn. wytwarzającymi efektywny pyłek i zalążki, w których rozwój zarodka zachodzi na drodze płciowej. To stwarza duże trudności taksonomiczne, gdyż apomiksja fakultatywna prowadzi do powstawania roślin, morfologicznie pośrednich między gatunkami niegdyś odrębnymi, o niełatwym do określenia statusie systematycznym.   

Zakres badań dotyczących roślin drzewiastych w pierwszych latach powojennych  został poszerzony o eksperymentalne prace na temat wpływu różnych czynników na kiełkowanie ziarn pyłku drzew i krzewów, w których udowodniono m.in.  negatywny wpływ na ten proces chemicznych środków ochrony roślin.

Szczególne miejsce w dorobku naukowym odrodzonej w latach 50. XX wieku, Katedry Botaniki Leśnej zajmują publikacje z zakresu lichenologii i briologii, dyscyplin, które w tamtym czasie były specjalnością nielicznych pracowników krajowych ośrodków naukowych. Przyczyniły się one do poznania składu gatunkowego i rozmieszczenia porostów takich regionów i ważnych ostoi różnorodności biologicznej, jak Bieszczady Zachodnie, Gorce, Roztocze, Okręg Barycki czy puszcza Zielonka. Z czasem dołączyły do tego prace ukazujące możliwości zastosowania porostów w bioindykacji środowiska leśnego na przykładzie wyników badań z Puszczy Białowieskiej i Wielkopolski. Dzięki opracowaniom o występowaniu mszaków, lasy Nadleśnictwa Doświadczalnego Zielonka stały się w latach 50. i 60. ubiegłego stulecia jednym z najlepiej zbadanych obiektów pod względem briologicznym. W tym samym czasie, na tym terenie, po raz pierwszy udokumentowano fitosocjologiczne zróżnicowanie zbiorowisk leśnych, co pozwoliło na istotne wzbogacenie wiedzy przyrodniczej dotyczącej obszaru poznańskich lasów doświadczalnych. 

Oddzielny rozdział w badaniach Katedry stanowiły, prowadzone w latach 60. XX wieku, studia zmierzające do ustalenia czynników ekologicznych warunkujących naturalne odnawianie się cisa pospolitego w lasach rezerwatowych. Po raz pierwszy problematykę tę potraktowano kompleksowo z uwzględnieniem takich czynników, jak warunki fitosocjologiczne, hydrologiczne, fizyczne i chemiczne gleb oraz ilość światła docierającego do dna lasu.

Wiele uwagi w całym okresie powojennym poświęcono problematyce oceny introdukcji gatunków obcego pochodzenia do środowiska leśnego w Polsce. Na uwagę zasługują przede wszystkim dwa opracowania, do tej pory jedyne w naszym kraju, dotyczące dębu czerwonego i robinii akacjowej. Oprócz ustalenia optymalnych warunków uprawy tych drzew i ich możliwości produkcyjnych po raz pierwszy zawierały one wyniki badań fitosocjologicznych, których celem było określenie wpływu introdukowanych gatunków obcych na zbiorowiska roślinne. Zbadano także, ważne dla praktyki, właściwości aklimatyzacyjne i hodowlane obcych sosen – czarnej i smołowej. Ponadto włączono się, w nurt obiecujących w latach 60. i 70. XX wieku, badań na temat przydatności obcych topoli do uprawy plantacyjnej, testując wzrost niektórych mieszańców w zróżnicowanych warunkach glebowych.

W latach 50. XX wieku rozpoczęto serię prac, które miały określić wyniki introdukcji i zakres uprawy ozdobnych drzew i krzewów, głównie obcego pochodzenia. Pierwsze z nich dotyczyły dębów, klonów azjatyckich i korkowca amurskiego, a następne – bożodrzewu gruczołkowatego, tulipanowca amerykańskiego, skrzydłorzecha kaukaskiego, leszczyny tureckiej, igliczni trójcierniowej, kłęka amerykańskiego i magnolii drzewiastej.  

W ramach badań nad chorologią i ekologią rodzimych gatunków drzew leśnych w latach 60. przeprowadzono ważne, zwłaszcza z dzisiejszego punktu widzenia, gdy przez niektórych leśników są kwestionowane tradycyjnie ujmowane zasięgi kilku gatunków, prace,
w których wykazano specyficzne związki fitocenotyczne jodły i buka pospolitego na granicach ich występowania w Polsce.

Mimo że obecnie nie są doceniane dendrologiczne publikacje o charakterze inwentaryzacyjnym i znaczeniu zaledwie lokalnym, zbiór takich prac wielu autorów należy zaliczyć do najważniejszych osiągnięć z zakresu botaniki leśnej na Wydziale Leśnym. Dzięki nim został udokumentowany stan, niekiedy tuż powojennych, licznych zabytkowych parków wiejskich i miejskich oraz innych zadrzewień w zachodniej Polsce, będący świadectwem dawnej kultury i sztuki nie tylko ogrodniczej, lecz także świadczący o wysokim, zachodnioeuropejskim poziomie architektury krajobrazu, którego dziś często się nie dostrzega.  

Na specjalne potraktowanie zasługuje bogaty, powojenny dorobek poznańskiej botaniki leśnej w zakresie zmienności roślin. Badania cech morfologicznych organów wegetatywnych prowadzone tradycyjnymi metodami biometrycznymi ukazały m.in. morfogenetyczne reakcje wrzosu pospolitego na zróżnicowane warunki środowiska, specyfikę morfologicznych nadmorskich populacji rokitnika pospolitego i podobieństwa środkowoeuropejskich, górskich populacji brzozy karpackiej do północnoeuropejskiej, subarktycznej  brzozy
o nazwie Betula tortuosa. Na podstawie cech szyszek ujawniono osobliwy charakter populacji modrzewi z rezerwatów leśnych południowej Wielkopolski, wskazujący na ich pokrewieństwo z modrzewiem polskim. We współpracy z UAM ukazano zmienność, uprawianych w Ogrodzie Dendrologicznym, mieszańców sosny pospolitej z kosodrzewiną, pochodzących z naturalnych populacji podhalańskich.   

W latach 90. XX wieku zrodziły się w Katedrze Botaniki Leśnej nowe dla tej jednostki dyscypliny w aspekcie badań „zmiennościowych” – palinologia i karpologia. Nowoczesnymi metodami, z zastosowaniem m.in. mikroskopu skaningowego, opisano morfologię pyłków, owoców i nasion przedstawicieli rodzaju Ribes (porzeczka) oraz gatunków z rodzin Caprifoliaceae (przewiertniowate) i  Rosaceae (różowate)  oraz z takich rodzajów, jak Anemone (zawilec), Carex (turzyca), Erica (wrzosiec), Impatiens (niecierpek), Linum (len), Linaria (lnica), Lysimachia (tojeść), Pyrus (grusza), Quercus (dąb), Taraxacum (mniszek) czy Trollius (pełnik). Wraz z rozwojem takich badań rozwinęły się także biologia kwitnienia i owocowania niektórych  z wymienionych taksonów.

Kontynuacją rozpoczętych w latach 20-30. XX wieku badań batologicznych jest nowy rozdział w tej dziedzinie rozwijany intensywnie od początku XXI wieku. Dzięki temu południowa Wielkopolska stała się w Polsce obszarem o najlepiej poznanej różnorodności oraz rozmieszczeniu dziko rosnących gatunków malin i jeżyn.  Ukoronowaniem wieloletnich, wnikliwych studiów systematycznych nad wspomnianym rodzajem była kolejna, druga po ponad 70 latach, monografia zawierająca klucze, opisy i mapy rozmieszczenia 95 gatunków. Przyjęto w niej nowoczesną koncepcję „gatunku agamicznego”, podstawę której stanowią kryteria morfologiczno-geograficzne. Ukazanie się tej publikacji przyczyniło się do rozwoju batologii i doprowadziło w krótkim czasie do opisania przez pracowników Katedry Botaniki Leśnej nowych dla nauki gatunków, m.in. Rubus limitaneus, R. bohemo-polonicus, R. lindebergii i R. lucentifolius. W uznaniu zasług prof. dr. hab. Jerzego Zielińskiego dla rozwoju batologii jeden z nowo opisanych gatunków otrzymał nazwę Rubus zielinskii. Warto dodać, że prof. Jerzy Zieliński w 1996 roku opisał gatunek o nazwie R. kuleszae upamiętniającej katedralnego pioniera batologii w Polsce.

Na uwagę zasługują także liczne artykuły o osobniczej zmienności drzew i krzewów, krajowych i obcych, w których znajdują się opisy kilkudziesięciu rzadko spotykanych morfotypów, nadających się do wyróżnienia w randze formy lub odmiany uprawnej.

Wzbudzającym duże zainteresowanie, nie tylko wśród specjalistów dendrologów, aspektem działalności naukowej powojennej Katedry Botaniki Leśnej były prace poświęcone ustaleniu  maksymalnego wieku osiąganego w Polsce przez rodzime i obce gatunki drzew
i krzewów. Do najważniejszych, powszechnie znanych i wielokrotnie cytowanych  odkryć, należy  wskazanie cisa pospolitego z Henrykowa Lubańskiego jako najstarszego drzewa w Polsce oraz „Chrobrego” z Piotrowic koło Szprotawy – jako najbardziej sędziwego, krajowego dębu szypułkowego.  

Od lat 80. XX wieku do pierwszego dziesięciolecia XXI wieku w wymienionej Katedrze prowadzono badania na temat występowania drzew i krzewów w dolinach rzek zachodniej Polski (Warty, Noteci i Odry) na tle przemian środowisk aluwialnych. Oprócz udokumentowania aktualnego rozmieszczenia i zagęszczenia stanowisk najważniejszych lasotwórczych gatunków łęgowych opisano związki chorologii taksonów z historycznymi i współczesnymi czynnikami antropopresji.     

Do najważniejszych międzynarodowych aspektów działalności naukowej Katedry należy udział prof. dr. hab. Jerzego Zielińskiego w szeroko zakrojonych, wieloletnich  badaniach dendroflory Półwyspu Bałkańskiego i południowo-zachodniej Azji.  

W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się zagadnieniom naturalizacji obcych gatunków drzew i krzewów i ich oddziaływaniu na środowisko leśne. Pracownicy Katedry uczestniczyli w pracach ogólnopolskiego zespołu zajmującego się analizą obcej flory naczyniowej, czego efektem była monografia na temat obcych roślin w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Opracowano mapy rozmieszczenia wtórnych stanowisk takich gatunków, jak świdośliwy – kłosowa, Lamarcka i olcholistna, dąb burgundzki, czeremcha wirginijska i  tawuła kutnerowata. Ostatniemu z wymienionych taksonów poświęcono szczególnie wiele uwagi badając biologiczne i ekologiczne uwarunkowania jego ekspansji w środowisku leśnym. W trakcie badań zaobserwowano  osobliwe związki między obcą tawułą z rodzimym motylem Earias clorana, znanym wcześniej z żerowania na wierzbie wiciowej. 

Wyróżniającymi się pozycjami książkowymi w dorobku naukowym Katedry Botaniki Leśnej, oprócz wymienionych wcześniej monografii rodzaju Rubus jest pierwszy polski podręcznik przedstawiający charakterystykę morfologiczną siewek drzew i krzewów rodzimych oraz obcych, który autor napisał na podstawie 5-letnich badań własnych (Król 1972).  Za tę pracę otrzymał nagrodę indywidualną Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki w roku 1973. Ponadto do najbardziej znanych pozycji wydawniczych należy publikacja pt. „Najstarsze drzewa w Polsce” (Pacyniak 1992).

Działalność dydaktyczna w przedwojennym Zakładzie Botaniki Leśnej i Katedrze, będącej jego  kontynuatorką, polegała przede wszystkim na prowadzeniu dla słuchaczy leśnictwa wykładów z morfologii,  systematyki roślin oraz drzewoznawstwa i ćwiczeń polegających na samodzielnym oznaczaniu przez studentów najważniejszych krajowych i obcych gatunków drzew i krzewów. Na starszych latach studiów realizowano konwersatorium z botaniki leśnej dla osób specjalizujących się z przedmiotów biologiczno-botanicznych i hodowlano leśnych. Tematy prac inżynierskich były na ogół ściśle związane z tematyką badań wykonywanych przez pracowników naukowych jednostki. Na specjalne podkreślenie zasługuje organizacja licznych, regularnie organizowanych wycieczek botanicznych do najciekawszych obiektów przyrodniczych Wielkopolski, które nie były obowiązkowe, a cieszyły się wyjątkowo dużym zainteresowaniem studentów.

Na specjalne zaproszenie dr Heliodora Święcickiego, organizatora i pierwszego rektora Uniwersytetu Poznańskiego, zawierające nawet gotową, ale ostatecznie nieurzeczywistnioną nominację na profesora zwyczajnego, w trymestrze letnim 1921 roku botanikę dla leśników wykładał jeden z najwybitniejszych i najbardziej znanych polskich przyrodników, związany z Wydziałem Biologii Uniwersytetu Jagiellońskiego – prof. dr hab. Władysław Szafer. 

Trwałym śladem działalności wydawniczej Zakładu Botaniki Leśnej poświęconej dydaktyce jest, opublikowany po raz pierwszy w 1926 roku, „Klucz do oznaczania drzew i krzewów dzikich i hodowlanych” opracowany przez Witolda Kuleszę. Przez wiele lat, także po II wojnie światowej,  książka ta była podstawowym przewodnikiem do identyfikacji gatunków roślin drzewiastych dla studentów przyrodniczych kierunków studiów nie tylko poznańskiej Uczelni.

Godnym specjalnego wspomnienia osiągnięciem o charakterze dydaktyczno-naukowym jest założenie, organizacja i rozwijanie kolekcji roślinnych Ogrodu Dendrologicznego na Sołaczu.  Pomysł zrodził się wśród członków Rady Wydziału Rolniczo-Leśnego na początku lat 20. ubiegłego stulecia, jednak do jego realizacji doszło po przybyciu, w 1923 roku, z Zakopanego do Poznania prof. dr. hab. Konstantego Steckiego, znanego botanika-dendrologa, wybitnego znawcę polskiej przyrody. Patronat nad założeniem Ogrodu sprawowała specjalna komisja, której członkami byli profesorowie: Bolesław Namysłowski, Bronisław Niklewski, Julian Rafalski, Stefan Studniarki i Konstanty Stecki. Pod koniec 1925 roku powołano kuratora Ogrodu, którym do wybuchu II wojny światowej był prof. Konstanty Stecki. Jego słowa zawarte w publikacji na temat sensu istnienia tego typu placówki na uczelni przyrodniczej (Stecki K. 1928. Założenie i obecny stan uniwersyteckiego Ogrodu Dendrologicznego na Sołaczu. Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego 2: 172-197.) nigdy nie straciły na aktualności i dlatego warto je ciągle przypominać Pisał m.in.: “[...] z jednej strony Ogród ma służyć do nauki słuchaczy leśnictwa, cele więc pedagogiczno-dydaktyczne są na względzie, z drugiej strony ma Ogród być terenem, gdzie będzie można przeprowadzić wiele obserwacyj i spostrzeżeń, oświetlających bądź to teoretyczne, bądź praktyczne zagadnienia, służyć więc winien celom badawczo-naukowym.”. Cytowany autor podkreślał, że “Za najpilniejsze zadanie uznano przede wszystkim skompletowanie kolekcji drzew i krzewów i to przed innemi gatunków krajowych (możliwie uzyskanych z nasion krajowego pochodzenia lub wprost przeniesionych z lasów), by słuchacze mogli obserwować je i dokładnie zaznajamiać się z niemi we wszystkich porach roku, zarówno w okresie rozwoju letniego, jak i w okresie pędzenia wiosennego, kwitnienia, owocowania lub wreszcie w porze zimowej, kiedy to rozpoznawanie zwłaszcza gatunków liściastych, pozbawionych liści, nastręcza dla początkujących pewne trudności. Następnie postanowiono dążyć do skompletowania wszystkich tych obcych gatunków, które w leśnictwie mają lub mieć mogą u nas zastosowanie i z których hodowlą lub choćby próbami hodowli leśnik polski może się w kraju spotkać. Wreszcie znaleźć się powinny w Ogrodzie wszelkie gatunki drzew i krzewów ciekawe ze względów botanicznych, a znoszące nasz klimat, choćby nie posiadały z resztą specjalnego znaczenia dla leśnictwa.”

Dynamiczny rozwój Ogrodu w okresie przedwojennym zaowocował szybkim wzbogaceniem kolekcji.  Już w 1928 roku liczyły one 452 gatunki i odmiany drzew oraz krzewów. Do 1933 roku ich liczba wzrosła do 768. W ten sposób Ogród Dendrologiczny stał się jedną
z ważniejszych placówek tego typu na ziemiach polskich. Niestety, w okresie II wojny światowej został nie tylko zaniedbany, lecz przede wszystkim zniszczony przez okupanta. Droga do przywrócenia Ogrodu Uczelni po wyzwoleniu była długa i niełatwa. Osobą, która najbardziej zaangażowała się w żmudny proces formalnoprawnego uregulowania spraw własnościowych w latach 1947-1950 był prof. dr hab. Konstanty Stecki. Jego wysiłki na rzecz odtworzenia i wzbogacenia kolekcji roślinnych kontynuowali kolejni kierownicy oraz inni pracownicy Katedry Botaniki Leśnej.

Po reaktywacji Katedry Botaniki Leśnej w okresie powojennym działalność dydaktyczna tej jednostki była poszerzana o nowe przedmioty realizowane na kierunku Leśnictwo oraz na nowo powstających kierunkach studiów. Początkowo, dla leśników, na pierwszym roku wykładano Botanikę ogólną oraz na drugim – Botanikę leśną, a w latach 70. i 80. XX wieku – jedną Botanikę leśną, realizowaną przez trzy semestry. W związku z kolejnymi reorganizacjami procesu dydaktycznego na Wydziale Leśnym doszło do podziału tego przedmiotu na Botanikę, Systematykę roślin, Drzewoznawstwo leśne i Fitosocjologię leśną. Na poziomie inżynierskim studiów dwustopniowych doszła jeszcze Roślinność leśna Polski, a na magisterskim – Krajobrazy roślinne Polski. Poza tym w Katedrze prowadzono, na starszych latach studiów,  tzw. przedmioty specjalizacyjne (np. Geografia roślin, Obce gatunki drzew w gospodarstwie leśnym i Ochrona szaty roślinnej), a także przedmioty do wyboru, m.in. Zielarstwo, Szata roślinna Polski, Ochrona szaty roślinnej w parkach narodowych czy Formacje roślinne kuli ziemskiej, wykładane gościnnie przez dr Karola Węglarskiego z Ogrodu Botanicznego UAM w Poznaniu i cieszące się ogromnym zainteresowaniem wśród słuchaczy.

Na powstałych w latach 90. XX wieku kierunkach studiów – Ochronie środowiska – wykładano Geobotaniczne podstawy ochrony przyrody, Ginące gatunki roślin oraz Ekologię krajobrazu i Dendrologię, na Agroturystyce – Dendrologię, a w ostatnich latach na Ochronie przyrody – Różnorodność biologiczną, Ochronę szaty roślinnej, Ochronę i kształtowanie krajobrazu, a na Turystyce przyrodniczej – Geobotanikę. W Katedrze Botaniki Leśnej powstał oryginalny plan studiów II stopnia na kierunku „Ochrona przyrody”, a następnie koncepcja jego przystosowania do planu międzyuczelnianego kierunku „Ochrona przyrody i edukacja przyrodniczo-leśna” realizowanego przez Wydział Leśny z Wydziałem Biologii UAM.

Z powojennych publikacji dydaktycznych należy wymienić przynajmniej 4 najważniejsze pozycje książkowe.  W 1970 roku ukazał się ponad 500-stronicowy podręcznik pt. „Drzewa i krzewy. Klucze do oznaczania” (Kościelny i Sękowski 1970), pierwszy, tak obszerny, i jak dotychczas jedyny, w Polsce przewodnik do identyfikacji kilkuset gatunków i odmian roślin drzewiastych rodzimych i obcego pochodzenia. Był wykorzystywany przez kilka dziesięcioleci na zajęciach z drzewoznawstwa, a dziś jest często poszukiwany przez miłośników dendrologii jako tzw. biały kruk.  Niestety nie doczekał się kolejnych wydań.

Pracownicy Katedry Botaniki Leśnej uczestniczyli w opracowaniu pierwszego polskiego, wielotomowego podręcznika zawierającego obszerne charakterystyki siedlisk przyrodniczych Natura 2000, wydanego przez Ministerstwo Środowiska w 2004 roku. Do dziś dzieło to jest traktowane jako podstawowe źródło wiedzy o siedliskach przyrodniczych, ich specyfice, uwarunkowaniach środowiskowych, rozmieszczeniu, zagrożeniach i ochronie.

Książka pt. „Drzewa i krzewy Ogrodu Dendrologicznego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu” (Danielewicz i Maliński 2011) została przygotowana z myślą o praktycznym kształceniu studentów w zakresie morfologii, zmienności, naturalnym występowaniu, biologii i przyrodniczym oraz gospodarczym znaczeniu najczęściej spotykanych w Polsce gatunków roślin drzewiastych. Treść tego opracowania oraz dobór gatunków, które zostały w nim scharakteryzowane, zostały w znacznym stopniu przystosowane do programów przyrodniczych kierunków studiów realizowanych na Uniwersytecie Przyrodniczym, na których wykładana jest dendrologia. Za tę książkę Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego otrzymało wyróżnienie w konkursie na najlepszą książkę akademicką w roku 2012, odbywającym się w czasie XVI Poznańskich Dni Książki Naukowej. 

Na krajowym rynku wydawniczym w 2012 roku pojawiła się nowość – pierwszy tom z serii „Zbiorowiska roślinne Polski”, obejmujący klucze do oznaczania oraz  charakterystykę z licznymi ilustracjami zbiorowisk leśnych  i zaroślowych. Wszystkie z 8 rozdziałów tematycznych zostały napisane przez pracowników Katedry Botaniki Leśnej albo z ich udziałem. Warto nadmienić, że głównym redaktorem tej książki był wybitny i najbardziej znany polski fitosocjolog prof. dr hab. Władysław Matuszkiewicz. 

Do największych osiągnięć dydaktycznych należy zaliczyć nagrody i wyróżniania uzyskiwane przez studentów za prace dyplomowe pisane w Katedrze Botaniki Leśnej. Nagrody im. Prof. dr hab. Jerzego Zwolińskiego otrzymali:

Mgr inż. Ireneusz Lehwark za pracę  „Rozsiedlenie dębu bezszypułkowego w południowej części Puszczy Zielonka” (1991, opiekun dr Władysław Danielewicz);

Mgr inż. Andrzej Jagodziński za pracę „Zbiorowiska leśne i flora naczyniowa rezerwatu przyrody „Ostrów Panieński” koło Chełmna (2003, opiekun dr Irmina Maciejewska-Rutkowska). 

Nagrodą Ministra Ochrony Środowiska w konkursie na najlepszą pracę magisterską dotyczącą zagadnień ochrony środowiska została wyróżniona mgr Alina Chomicz-Siedlecka za opracowanie pt. „Skuteczność ochrony lokalnej populacji brzozy niskiej (Betula humilis Schrank) okolic Ślesina w województwie bydgoskim (1993, opiekun dr Władysław Danielewicz).

Należy wspomnieć jeszcze o zbiorach roślinnych gromadzonych od początków istnienia poznańskiej botaniki leśnej i wzbogacanych w latach powojennych, zwłaszcza w drugiej połowie XX wieku. Później, ze względu na pogłębiające się trudności lokalowe ograniczano się jedynie do uzupełniania istniejącej kolekcji.  Zbiory obejmują przede wszystkim zielnik Katedry Botaniki Leśnej (akronim POZNF) liczący ok. 5000 arkuszy roślin naczyniowych, z licznie reprezentowanymi drzewami i krzewami, zwłaszcza z rodzajem Rubus. Z okresu przedwojennego zachowały się m.in. cenne okazy roślin tatrzańskich zbierane przez prof. Konstantego Steckiego, głównie w czasie jego pracy w Zakopanem (1910-1923). Od lat 50. do 90. XX wieku tworzono zbiór około 3000 torebek z porostami z różnych części Polski. Został on przekazany do Instytutu Botaniki PAN w Krakowie, gdzie znajduje się największy i najbardziej znaczący zielnik lichenologiczny w Polsce.

Poza zielnikiem zbiory botaniczne obejmują bogatą kolekcję szyszek, nasion i owoców, a także wyrzynki pni drzew i łodyg krzewów, próbek drewna oraz innych fragmentów wegetatywnych i generatywnych roślin, w tym wiele unikatowych, z różnymi nieprawidłowościami budowy morfologicznej i anatomicznej. Niektóre z nich są eksponowane w gablotach znajdujących się w sali dydaktycznej katedry Botaniki Leśnej.

Opracował: prof. UPP dr hab. inż. Władysław Danielewicz